حقوق پزشکی فراتر از قانون
تصور کنید در اتاقی ایستاده اید که یک سوی آن، پزشکی است با روپوش سفید و گوشی پزشکی آویخته بر گردن، و سوی دیگرش، وکیلی
است با کت و شلوار رسمی و قانونی در دست. در میانه ی این اتاق، بیماری نشسته که نه قانون را خوب میداند و نه از پیچیدگی های علم پزشکی سر درمی آورد. حقوق پزشکی، هنر و دانشی است که درست در همین نقطه ی تلاقی متولد می شود؛ جایی که «حقوق» و «اخلاق» و «پزشکی» برای احقاق «عدالت» دست در دست هم میدهند.
این مقاله، نقشهی راهی است برای شناخت این حوزهی جذاب و پویا، بدون آنکه وارد پیچ و خم مواد قانونی شویم. هدف، درک عمق و گستردگی این قلمرو پیش از هر گونه ورود تخصصی است.
بخش اول: حقوق پزشکی چیست؟ یک تعریف عملیاتی
اگر بخواهیم از تعاریف خشک دانشگاهی فاصله بگیریم، حقوق پزشکی را میتوان اینگونه تعریف کرد:
مجموعه ای نظام مند از قواعد، مقررات، رویه های قضایی و اصول اخلاقی که بر رابطه ی میان ارائه دهندگان خدمات سلامت (پزشک، پرستار، بیمارستان) و دریافت کنندگان این خدمات (بیمار) و همچنین نظام سلامت در کل جامعه حاکم است.
اما این تعریف، تنها پوسته ای از یک مفهوم عمیقتر است. حقوق پزشکی صرفاً مجموعه ای از «بایدها و نبایدها» نیست؛ بلکه یک «زیستبوم» کامل است. این حوزه از حقوق، به جای آنکه یک جزیره ی مستقل باشد، مجمع الجزایری است که از به هم پیوستن شاخه های گوناگون دانش شکل گرفته است:
· حقوق مدنی: تنظیم گر پایه ای ترین رابطه، یعنی قرارداد درمان و مسئولیت ناشی از آن.
· حقوق کیفری: برخورد با تخطی های فاحش که حیات و سلامت شهروندان را نشانه می روند، مانند قصور منجر به مرگ یا نقص عضو.
· حقوق عمومی: ناظر بر تکالیف دولت در تأمین بهداشت و درمان و مدیریت بحرانهای سلامت محور.
· اخلاق پزشکی: روح حاکم بر پیکره ی قوانین؛ که مفاهیمی چون خودمختاری بیمار، سودرسانی و عدالت را صورتبندی حقوقی میبخشد.
پس حقوق پزشکی، پلی است میان علم و عمل، میان اخلاق و الزام، و میان حیات انسانی و حاکمیت قانون.
بخش دوم: کارکردهای حقوق پزشکی – این حوزه چه «مشکلی» را حل میکند؟
ممکن است بپرسید کارکرد اصلی این شاخه از حقوق چیست؟ برای درک بهتر، کارکردهای آن را در قالب یک هرم سه سطحی بررسی می کنیم که قاعدهی آن نیازهای فردی و رأس آن، ضرورتهای اجتماعی است.
سطح اول: صیانت از بیمار (کارکرد حمایتی)
بیمار در وضعیتی نامتقارن قرار دارد. او از دانش تخصصی بی بهره است، از نظر جسمی و روحی آسیب پذیر است و برای حفظ سلامتی یا حیات خود، چاره ای جز اعتماد به پزشک ندارد. اولین و حیاتی ترین کارکرد حقوق پزشکی، حمایت از این فرد آسیب پذیر است. این حمایت از مسیرهای زیر محقق میشود:
· تضمین «رضایت آگاهانه»: اطمینان از اینکه بیمار میداند قرار است چه اقدامی روی بدنش صورت گیرد، با چه خطری مواجه است و چه گزینه های دیگری دارد. رضایت بدون آگاهی، یک امضای توخالی است.
· حفظ حریم خصوصی و رازداری: اطلاعات پزشکی، محرمانه ترین بخش از زندگی هر فرد است. حقوق پزشکی سنگری است در برابر افشای این اسرار.
· جبران خسارت: هنگامی که از ناحیه ی یک فعل یا ترک فعل پزشکی، آسیبی به بیمار وارد می شود، این حوزه سازوکار جبران عادلانه ی خسارات مادی، معنوی و جسمی را فراهم می کند.
سطح دوم: صیانت از پزشک و کادر درمان (کارکرد تنظیم گری و حمایت شغلی)
برخلاف تصور عامه که حقوق پزشکی را خصم پزشکان میپندارد، یکی از مهم ترین کارکردهای آن، تعیین مرزهای مسئولیت است. هیچ پزشکی را نمی توان به صرف نتیجه ی نامطلوب درمان، مقصر دانست. حقوق پزشکی با تعریف دقیق «تعهد به وسیله» در مقابل «تعهد به نتیجه» و تبیین مفهوم «قصور پزشکی» در برابر «عارضه ی ناخواسته»، از پزشک در برابر انتظارات نامعقول و اتهامات ناروا محافظت می کند. پزشکی که در چارچوب های علمی و حرفه ای عمل کرده، مصون از تعرض کیفری است؛ این بزرگترین دستاورد حقوق پزشکی برای جامع هی پزشکی است.
سطح سوم: حکمرانی مطلوب در حوزه سلامت (کارکرد اجتماعی-سیاستی)
حقوق پزشکی از رابطه ی پزشک و بیمار فراتر می رود و به سطح کلان سیاستگذاری وارد میشود. این حوزه مشخص میکند که دولتها در قبال سلامت شهروندان چه وظایفی دارند، چگونه باید منابع محدود سلامت را توزیع کرد (عدالت توزیعی)، و در میدانهای چالش برانگیزی مانند سقط جنین قانونی، مرگ مغزی و پیوند اعضا، باروری های مصنوعی و اتانازی، خطوط قرمز و سبز کجاست.
اینجاست که حقوق پزشکی، از یک ابزار حل اختلاف، به یک فلسف هی سیاسی برای زیست جمعی بدل میشود.
بخش سوم: نقشه ی راه ما – آشنایی با قلمروهای پیش رو
پس از این شناخت کلی، نوبت به گام نهادن در وادی قوانین می رسد. آنچه در ادامه ی این مسیر پیش رو داریم، کاوش در قلمروهای متنوع و تخصصی حقوق پزشکی است. این قلمروها را میتوان به مثابه ی اتاق های مختلف یک عمارت بزرگ تصور کرد که هر یک، بخشی از پازل «عدالت در سلامت» را کامل میکنند. برخی از مهم ترین این اتاق ها عبارتند از:
1. قوانین و مقررات بنیادین: مروری بر قوانین مادر در نظام حقوقی ایران، از قانون مجازات اسلامی (مبحث قصور پزشکی) و قانون مسئولیت مدنی گرفته تا منشور حقوق بیمار و آیین نامه های صنفی.
2. مسئولیت مدنی و کیفری پزشک: واکاوی دقیق ارکان مسئولیت، تفاوت قصور بی احتیاطی، بی مبالاتی و عدم مهارت، و چگونگی اثبات رابطه ی سببیت بین فعل پزشک و آسیب وارده.
3. رضایت آگاهانه و برائت: تشریح کامل این دو نهاد حقوقی حیاتی و تأثیر آنها بر مسئولیت پزشک.
4. رازداری پزشکی: حدود و ثغور حفظ اسرار بیمار و استثنائات قانونی آن.
5. اخلاق پزشکی و حقوق: بررسی چالشهای نوین زیست پزشکی مانند پیوند اعضا، مرگ مغزی، تلقیح مصنوعی و در نهایت، نسبت سنجی اخلاق و حقوق در این میدان ها.
6. دعاوی و فرایند دادرسی پزشکی: نقش سازمان نظام پزشکی، کارشناسی های تخصصی و رویهی قضایی حاکم بر دادگاهها.
هدف ما در این مجموعه، حفظ تعادل است؛ نه بر صندلی یک بیمار بنشینیم که همهی پزشکان را متهم میبیند و نه در قامت یک پزشک فرو رویم که سیستم قضایی را سراسر خصومت آمیز می پندارد. ما اینجا ایستاده ایم تا بگوییم حقوق پزشکی، یک تیغ دو لبه است که باید به دست یک عقل منصف سپرده شود. لبه ی اول، حرمت و سلامت بیمار را پاس میدارد و لبه ی دوم، امنیت شغلی و حرفه ای پزشک را پاس می دارد.