قانون از نگاه دادخونه فصل صفر قسمت هفتم

«چشم انسان می‌بیند؛ اما همیشه واقعیت را ثبت نمی‌کند.»

در سرزمین قانون، سال‌ها یک جمله میان مردم مشهور بود: «اگر کسی چیزی را با چشم خود دیده باشد، دیگر جای تردید نیست.» همه باور داشتند چشم انسان، دقیق‌ترین دوربین جهان است. اما یک روز، اتفاقی افتاد که نگاه مردم را تغییر داد.

نیمه‌شب، در یکی از خیابان‌های شهر، حادثه‌ای رخ داد. مردی از خانه بیرون آمد. صدایی شنیده شد. جمعیتی جمع شدند. چند نفر گفتند: «ما دیدیم چه اتفاقی افتاد.» صبح روز بعد، سه نفر به دادگاه آمدند. هر سه قسم خوردند که حقیقت را می‌گویند. اما وقتی قاضی سخنان آن‌ها را شنید، متوجه شد سه داستان متفاوت وجود دارد.

یکی گفت:«من مطمئنم لباس او سیاه بود.» دومی گفت: «نه، لباسش روشن بود.» سومی گفت: «من فقط چهره او را دیدم.»

قاضی پرسید:

«آیا یکی از شما دروغ می‌گوید؟» هر سه گفتند: «نه.» و شاید واقعاً هیچ‌کدام دروغ نمی‌گفتند……

راز حافظه انسان

انسان تصور می‌کند حافظه مانند یک دوربین فیلم‌برداری است. هرچه دیده‌ایم، همان‌طور ذخیره می‌شود. اما علم روان‌شناسی چیز دیگری می‌گوید. حافظه انسان، هر بار که چیزی را به یاد می‌آورد، آن را بازسازی می‌کند. ترس، هیجان، فاصله زمانی، نور محیط، حرف دیگران و حتی انتظارهای ذهنی می‌توانند خاطرات را تغییر دهند. گاهی انسان با صداقت کامل، چیزی را بیان می‌کند که دقیقاً اتفاق نیفتاده است.

چرا شاهدان اشتباه می‌کنند؟

شاهد ممکن است: – حادثه را از فاصله دور دیده باشد. – زمان کوتاهی برای مشاهده داشته باشد. – تحت فشار و ترس بوده باشد.- بعداً اطلاعات دیگری شنیده باشد. – بخشی از اتفاق را دیده و بخش دیگر را حدس زده باشد.

اشتباه شاهد همیشه به معنای دروغگویی نیست.گاهی ذهن انسان، برای کامل کردن یک تصویر ناقص، خودش بخش‌هایی را می‌سازد.

پس چرا شهادت اهمیت دارد؟ اگر شهادت خطاپذیر است، چرا نظام‌های حقوقی از آن استفاده می‌کنند؟

زیرا انسان‌ها با وجود همه محدودیت‌ها، مهم‌ترین منبع شناخت جهان اجتماعی هستند. بسیاری از اتفاقات، بدون حضور انسان‌هایی که آن را دیده‌اند، هرگز قابل بررسی نخواهد بود، اما قانون تلاش می‌کند شهادت را در کنار سایر دلایل بررسی کند، نه اینکه همیشه آن را حقیقت مطلق بداند.

شاهد و عدالت

عدالت به چیزی بیش از شنیدن یک جمله نیاز دارد. عدالت نیازمند پرسش است. نیازمند بررسی است. نیازمند مقایسه روایت‌هاست. زیرا گاهی خطرناک‌ترین اشتباهات قضایی، نه از دروغ‌های بزرگ، بلکه از اطمینان بیش از حد به خاطرات ناقص انسان‌ها به وجود آمده‌اند.

پیوند با حقوق ایران

در نظام حقوقی ایران نیز شهادت یکی از دلایل مهم اثبات محسوب می‌شود، اما شرایط، حدود و نحوه ارزیابی آن در قوانین مشخص شده است. دادگاه باید شرایط شاهد، اعتبار شهادت و ارتباط آن با موضوع پرونده را بررسی کند. شهادت، یک ابزار رسیدن به حقیقت است؛ نه جایگزینی برای بررسی دقیق.